HELSIŃSKA FUNDACJA PRAW CZŁOWIEKA Cz 2

autor Renate Weber (Rumuński Komitet Helsiński)

MONITOROWANIE POSTĘPOWANIA POLICJI

1. Wprowadzenie

Policja jest głównym organem publicznym egzekwującym wykonanie przepisów porządku prawnego. Większość ustaw państw starej demokracji oraz dokumentów prawa międzynarodowego zalicza policję do organów wymiaru sprawiedliwości. Wynika to stąd, iż funkcja represyjna policji zajmuje dopiero drugie miejsce wśród innych, pełnionych przez tę instytucję. Z tego właśnie powodu jednym ze wskaźników rozwoju społeczeństw demokratycznych jest sposób regulacji i kontroli stosunków pomiędzy policją a obywatelami. Sposób ten wskazuje zakres ochrony prawa człowieka przez władze, a także stopień rozwoju, organizacji i siły społeczeństwa obywatelskiego.

2. Stosunki między policją a obywatelami

W państwach o stabilnym ustroju demokratycznym i trwałych instytucjach publicznych własne tradycje mają też organizacje pozarządowe - przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego. W państwach takich nadzór nad policją jako instytucją oraz nad jej funkcjonariuszami jest sprawowany na bieżąco. Wymaga tego konieczność udzielania pomocy ofiarom nadużyć popełnianych przez policję. Do naruszeń praw człowieka dochodzi na całym świecie. Państwa autorytarne (lub takie, w których demokracja dopiero się rodzi) różnią się jednak od demokracji właśnie sposobem reakcji na pogwałcenia praw człowieka zarówno instytucji publicznych, jak i samych ofiar.

2.1. Rola organizacji prawoczłowieczych

W państwach, w których istnieje niezawisłe sądownictwo, działające jako odrębna władza państwowa, reakcją ofiar pogwałcenia praw człowieka jest żądanie ukarania winnych tych zachowań. W państwach tych bowiem jednostki są świadome swych praw i darzą sądy zaufaniem. Doświadczenie wskazuje, iż działania organizacji prawoczłowieczych mogą być w tego typu sprawach bardzo skuteczne. Organizacje te nie zastępują ofiar w dochodzeniu praw, lecz udzielają im pomocy w zgłaszaniu roszczeń, służą poradami prawnymi, a niekiedy nawet wspierają materialnie, pokrywając np. koszty skierowania sprawy do sądu. Skuteczność tej pomocy wyraża się w stosunkach istniejących między owymi organizacjami a władzami państwowymi oraz ich zdolności mobilizowania innych organizacji i mediów do podejmowania kampanii na rzecz ofiar naruszenia praw człowieka.

Jeszcze większe znaczenie ma istnienie i działalność tego rodzaju organizacji pozarządowych w państwach, które niedawno przeszły od reżimu totalitarnego do systemu demokratycznego. Ich ustawodawstwo jest na ogół wadliwe, instytucje rządów prawa znajdują się w początkowych stadiach rozwoju, a sposób myślenia urzędników państwowych bywa często anachroniczny, zdominowany pragnieniem zapewnienia instytucjom, w których pracują, "pozytywnego image", co niekiedy wiąże się z dążeniem do ukrycia za wszelką cenę rzeczywistych problemów. Ogólnie rzecz ujmując, sądy w takich państwach nie są (w pełni) niezawisłe (choćby nawet istniała pewna grupa niezależnych sędziów stawiających na pierwszym miejscu obowiązek przestrzegania prawa godność zawodu sędziego). Z tej przyczyny powszechna jest niewiara w zdolność sądów do wymierzania sprawiedliwości. Ponadto obywatele tych państw nie znają przysługujących im praw, a zatem nie zdają sobie sprawy, iż stają się niekiedy ofiarami pogwałceń praw człowieka. Wielu z nich nie potrafi skorzystać ze środków prawnych umożliwiających żądanie zadośćuczynienia za niewłaściwe traktowanie, którego byli ofiarą. W państwach wyzwalających się z reżimów totalitarnych istnienie pozarządowych organizacji prawoczławieczych jest sprawą szczególnej wagi; monitorowanie nadużyć popełnianych przez policję musi się stać ich zadaniem priorytetowym.

3. Kto może monitorować postępowanie policji i co musi wiedzieć?

Należy przede wszystkim stwierdzić, że warunkiem skuteczności monitorowania jakichkolwiek działań jest jego ciągłość. Analizy poszczególnych przypadków oraz kontaktów z władzami powinny być regularne i nieprzypadkowe. Policja powinna nabrać przekonania, że jej działania są monitorowane i że organizacje pozarządowe śledzą przebieg prowadzonych spraw. Z czasem władze nauczą się w ten sposób kontrolować zachowanie własne i swoich pracowników.

Monitorowaniem działań policji powinny się zajmować grupy złożone z co najmniej 2-3 osób posiadających:

a) niezbędną wiedzę teoretyczną z zakresu ustawodawstwa regulującego pracę policji,

b) doświadczenie w zakresie ustalania faktów i prowadzenia dochodzeń własnych, niezależnych od władz.

3.1. Wiedza teoretyczna

Osoby zajmujące się monitorowaniem nie muszą być prawnikami z wykształcenia, ale muszą znać ustawy regulujące prawa i obowiązki policji oraz prokuratorów (lub sędziów śledczych). Ze względu na to, że władze często wykorzystuję każdy błąd organizacji pozarządowych wynikający z niedostatecznej znajomości prawa, zalecany jest udział

w monitoringu także pracowników (najlepiej adwokatów). Gdyby jednak ich uczestnictwo w ustalaniu faktów czy spotkaniach z władzami okazało się niemożliwe, należy uprzednio przy ich pomocy szczegółowo zbadać wszystkie kwestie prawne, których będzie dotyczyć dyskusja lub dochodzenie.

Konieczna jest szczegółowa znajomość prawa (wewnętrznego) państwa, w którym działa dana organizacja prawoczłowiecza: konstytucji, kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego, ustawy policyjnej (jeśli taka istnieje) oraz ustawy regulującej uprawnienia prokuratorów lub sędziów śledczych (tam gdzie ustawa taka obowiązuje) itp. Niezbędna jest także znajomość wielu międzynarodowych dokumentów dotyczących praw człowieka.

Istotne będą tu następujące akty prawne Narodów Zjednoczonych: Powszechna deklaracja praw człowieka, Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego czy poniżającego traktowania albo karania, Kodeks postępowania funkcjonariuszy porządku prawnego.

Na obszarze naszego kontynentu muszą być znane także akty prawa europejskiego, takie jak: Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności wraz z jej protokołami, Europejska konwencja w sprawie zapobiegania torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu oraz Deklaracja o Policji.

Działacze monitorujący nadużycia popełniane przez policję powinni też wiedzieć, które z wymienionych dokumentów zostały ratyfikowane przez ich państwo, aby móc dzięki temu powoływać się na akty wiążące władze państwowe. Dobra znajomość stanu prawnego przez przedstawicieli organizacji pozarządowych może mieć wpływ na zwiększenie wiarygodności organizacji i decydować o stopniowym osiąganiu przez nią sukcesów.

3.2. Wiedza praktyczna

Ustalenie faktów i prowadzenie dochodzeń niezależnych od władz odbywa się

w ramach postępowania w danej sprawie bądź to w trakcie dochodzenia wstępnego, bądź rozprawy przed sądem. Dochodzenia te nie mają żadnych skutków prawnych, zatem ich rezultaty nie są wiążące dla władz. Działania podejmowane w celu ustalenia faktów muszą obejmować wywiady z osobami uwikłanymi w sprawę oraz stanowisko zajęte przez organizację wobec kwestii, których sprawa dotyczy.

Wiedzę i umiejętności niezbędne do prowadzenia działań w celu ustalenia pewnych faktów można zdobyć w różny sposób. Niekiedy organizacje prawoczłowiecze posiadające już doświadczenie w tym zakresie organizują szkolenia. Osoby zajmujące się tym powinny znać techniki prowadzenia wywiadów, przygotowywania komunikatów dla prasy oraz sporządzania raportów. Jeżeli szkolenia nie są prowadzone, działacze monitorujący pracę policji muszą się szkolić we własnych zakresie. Prawnicy mający duże doświadczenie w sprawach o charakterze kryminalnym znają na ogół wszystkie aspekty dochodzeń, na które należy zwrócić uwagę, wiedzą też, jakie pytania należy zadać domniemanym ofiarom i sprawcom, a także znają policjantów zajmujących się daną sprawą. Dlatego niezwykle ważne jest zapewnienie sobie pomocy prawników zarówno do analizowania poszczególnych spraw, jak i omawiania ogólnych aspektów monitoringu.

Najważniejsze w tej dziedzinie jest doświadczenie, które nabywa się z czasem. Jego brak na początku działalności należy kompensować wielokrotnym sprawdzaniem informacji oraz rozwagą podczas wydawania jakichkolwiek oświadczeń.

Z techniką wywiadu i sprawozdawczości oraz przygotowywania oświadczeń dla prasy należy zapoznać możliwie jak najwięcej członków organizacji; sprzyja to identyfikowaniu się członków organizacji z jej celami.

4. Monitorowanie stosunków pomiędzy policją a społeczeństwem

4.1. Monitorowanie procesu legislacyjnego

W większości państw Europy Środkowej i Wschodniej trwa dalekosiężny proces reform legislacyjnych wynikający z potrzeby unieważnienia przepisów, bez których nie mógł istnieć system totalitarny. W związku z tym wiele organizacji pozarządowych (w tym: Rumuński Komitet Helsiński) postanowiło monitorować postępy tego procesu.

Choćby nawet prowadzenie takiej działalności było szczególnie trudne (wymaga ono bowiem analizy projektów ustaw i innych aktów prawnych pod kątem ich zgodności

z konstytucją oraz badania międzynarodowych dokumentów praw człowieka i podobnego ustawodawstwa innych państw), należy pamiętać, że jest ona bardzo użyteczna w odniesieniu do unormowań policyjnych. Mimo deklarowanego poparcia dla demokratycznej reformy legislacyjnej występuje ogólna tendencja do utrzymywania w mocy przepisów typowych dla reżimu totalitarnego.

W takich sprawach bardzo ważne jest unikanie składania jakichkolwiek oświadczeń czy dokonywanie ocen natury politycznej. Jedyną możliwą polityką organizacji pozarządowych jest promowanie wartości prawoczłowieczych oraz poszanowanie jednostek

i ich praw.

4.2. Monitorowanie konkretnych spraw

Wiarygodność informacji na temat naruszeń praw człowieka, otrzymywanych przez organizacje pozarządowe, należy zawsze zweryfikować u źródła. Nie wystarczą rozmowy telefoniczne, artykuły prasowe czy skargi. Aby dana organizacja mogła zyskać wiarygodność w oczach zarówno władz, jak i opinii publicznej bądź innych organizacji pozarządowych, musi opierać swoje wnioski na sprawdzonych faktach, nie zaś na plotkach czy nie potwierdzonych skargach. Dlatego organizacja taka musi prowadzić własne dochodzenia. Brak wiarygodności szkodzi nie tylko jej, lecz także samej idei organizacji prawoczłowieczych.

4.2.1. Dobór spraw

Organizacja pozarządowa może się dowiadywać o nadużyciach popełnianych przez policję w następujący sposób:

- od samych ofiar (bądź ich rodzin lub przyjaciół); w takich przypadkach należy prosić domniemane ofiary (czy też ich krewnych lub przyjaciół) o spisanie faktów stanowiących przedmiot ich skargi;

- od swoich ogniw lokalnych (jeżeli takie istnieją). Również i w tym przypadku wskazane jest uzyskiwanie od domniemanych ofiar pisemnego oświadczenia na temat zdarzenia. Do skarg powinny być dołączone - jeżeli istnieje taka możliwość - wyniki obdukcji lub sekcji zwłok, fotografie dokumentujące stosowanie przemocy fizycznej, zeznania świadków itp.;

- z mediów; w takim przypadku należy uzyskać zgodę ofiary na podjęcie jej sprawy przez organizację pozarządową. Może się bowiem zdarzyć, że ofiara nadużycia

z różnych względów woli zachować milczenie, a jej prawo do tego należy uszanować. Organizacje pozarządowe powinny jednak dołożyć wszelkich starań, aby przekonać ofiary naruszeń praw człowieka o konieczności przyjęcia wsparcia bądź przyzwolenia na występowanie w ich imieniu, nie lekceważąc jednak intencji samych ofiar.

Do kategorii uznawanych za pogwałcenie praw człowieka należą następujące rodzaje nadużyć popełniane przez policję:

- zatrzymanie bez nakazu aresztowania wcześniej wydanego przez kompetentne władze;

- zatrzymanie w areszcie policyjnego lub w innym miejscu na czas dłuższy niż przewiduje to prawo (jeżeli prawo krajowe nie precyzuje dopuszczalnego okresu zatrzymania czy aresztowania, działacze powinni się powołać na prawo precedensowe stworzone przez Europejską Komisję Praw Człowieka i Europejski Trybunał w Strasburgu);

- pobicie i inne rodzaje przemocy fizycznej oraz przymus psychiczny stosowany w celu wymuszenia przyznania się do winy lub zeznań (bez względu na to, czy osoba, wobec której taki przymus się stosuje, jest domniemanym sprawcą przestępstwa czy też świadkiem);

- nadużycie siły w celu dokonania zatrzymania;

- nadużycie siły przez jednego lub kilku funkcjonariuszy będące reakcją na konkretną sytuację;

- odmowa ochrony lub niemożność chronienia grup upośledzonych (chodzi na ogół o mniejszości, np. Romów).

Z uwagi na brak czasu lub ograniczone fundusze wiele organizacji pozarządowych podejmuje tylko część zgłaszanych spraw. Ich selekcja jest na ogół zadaniem trudnym; w razie potrzeby można zastosować następujące kryteria:

- waga skarg i dokumentów wspierających roszczenia;

- stopień pogwałceń praw człowieka;

- możliwość wygrania sprawy (tzn. spowodowanie ukarania winnych funkcjonariuszy i uzyskanie odszkodowania dla ofiar).

Nie wolno pozwolić, aby na decyzję o podjęciu sprawy miał wpływ status społeczny ofiary bądź jej przynależność do mniejszości (ofiarą nadużyć policyjnych padają najczęściej osoby o niższym wykształceniu lub członkowie różnego rodzaju mniejszości). W programach monitorowania postępowania policji należy ofiarę widzieć wyłącznie jako podmiot powszechnie przyznanych praw.

4.2.2. Dochodzenia niezależne od władz (działania w celu ustalenia faktów)

Działania mające na celu ustalenie faktów trzeba uprzednio dobrze przygotować. Konieczny jest dokładnie opracowany plan, według którego należy później postępować. Wszelkie tego rodzaju dochodzenia powinny obejmować:

- wywiady z domniemanymi ofiarami,

- wywiady z domniemanymi świadkami (najczęściej naocznymi),

- badanie dokumentów,

- rozmowy z osobami urzędowymi.

Szczególnie jest ważne, aby osoby prowadzące te dochodzenia cechowała niezależność i bezstronność. Nie wolno im zawczasu wyrabiać sobie jakichkolwiek poglądów na sprawę, a zasada domniemania niewinności powinna obowiązywać we wszystkich sprawach i wobec wszystkich osób, nawet gdy oskarżonym jest policjant.

Wywiad z ofiarami świadkami są jednym z najważniejszych elementów ustalenia faktów. Osoby przeprowadzające wywiady powinny się dostosowywać do konkretnej sytuacji. Zawsze jednak należy przestrzegać kilku podstawowych reguł:

a) wywiady z domniemanymi ofiarami należy przeprowadzać na osobności, gdyż obecność osób trzecich może mieć wpływ na ich oświadczenia, przy czym może być on nawet podświadomy (w przypadku ofiary aresztowanej bądź zatrzymanej przygotowania do działań mających na celu ustalenie faktów muszą obejmować uzyskanie zezwolenia na przeprowadzenie wywiadu z tą osobą na terenie komisariatu policji lub więzienia);

b) wywiady ze świadkami również należy przeprowadzać na osobności;

c) osobom, z którymi przeprowadza się wywiad, należy pozwolić na opowiedzenie zdarzenia własnymi słowami; prowadzący wywiad powinien jednak zawsze kontrolować jego przebieg, aby wypowiedź nie odbiegała od tematu. Obowiązkiem prowadzącego wywiad jest sklasyfikowanie faktów, a więc odpowiednie ich nazywanie, np. torturami czy nieludzkim traktowaniem, ponieważ ofiary mogą nie znać prawniczych określeń tego, co im się przydarzyło. Dlatego nie wolno pytać wprost, czy ofiara była poddawana torturom bądź poniżająco traktowana;

d) sprawą ważną jest ustalenie dokładnej daty oraz - w miarę możliwości - godziny zdarzenia. W tym celu można zadawać pytania naprowadzające (dotyczące np. świąt religijnych, imprez sportowych, szkolnych, pogody);

e) pytania nie mogą sugerować odpowiedzi;

f) osoby przeprowadzające wywiad muszą zachowywać bezstronność; nie wolno im zawczasu przesądzać o odpowiedzialności poszczególnych uczestników zdarzenia. Dochodzenie jest prowadzone właśnie po to, aby organizacja prawoczłowiecza mogła najpierw wyrobić sobie pogląd na sprawę na podstawie faktów, a dopiero potem podjąć odpowiednie działania.

g) niektóre organizacje wyłączają swych przedstawicieli lokalnych (jeżeli tacy istnieją) z działań mających na celu ustalenie faktów. Nie jest to reguła; często się jednak stwierdza, że osoby żyjące w mniejszych społecznościach mają skłonność do uprzedzeń wynikających z ich stosunków z władzami lokalnymi, zwłaszcza z policją, co może być szkodliwe dla sprawy.

Osoby zaangażowane w ustalenie faktów nie powinny obiecywać, że sprawa zostanie pomyślnie rozstrzygnięta. Uczciwość wobec stron badanej sprawy wymaga poinformowania ich o możliwościach działania oraz o uprawnieniach organizacji pozarządowej.

Wywiady z osobami urzędowymi (a zwłaszcza z policjantami) muszą wykazywać profesjonalizm osób zajmujących się ustaleniem faktów. Zadawane pytania powinny być sformułowane jasno i precyzyjnie, aby rozmówcy mieli świadomość, że ewentualne próby zatajenia faktów są skazane na niepowodzenie. Sprawą równie ważną jest wykazanie bezstronnego charakteru wywiadów; nie należy stwarzać wrażenia, że organizacja wyrobiła już sobie pogląd na sprawę.

Dochodzenia wymagają niekiedy przestudiowania dokumentacji, w tym medycznej oraz aktów prawnych. Osoby zajmujące się ustaleniem faktów powinny wiedzieć, jak należy czytać takie dokumenty, czego należy w nich szukać, które elementy są najistotniejsze, co trzeba wynotować itd. Jeśli organizacja przewiduje analizę takich dokumentów, należy wcześniej zasięgnąć rady ekspertów z dziedziny medycyny i prawa. Jeśli od razu nie uda się wyjaśnić niektórych kwestii, dochodzenie lub dokumentowanie sprawy musi trwać aż do momentu wyjaśnienia wszystkich jej aspektów. Takie postępowanie zapobiegnie wyciąganiu pochopnych wniosków, które mogłyby przynieść szkodę zarówno ofierze, jak i organizacji prawoczłowieczej.

4.2.3. Wykorzystywanie zgromadzonych informacji

Celem podstawowym opisywanych działań nie może być nadawanie rozgłosu danej organizacji pozarządowej czy też domniemanym ofiarom nadużyć. Głównym celem - oprócz rozstrzygnięcia sprawy - powinno być przyzwyczajanie władz, których działania te dotyczą (policji, prokuratury), do kompetentnej kontroli prowadzonej przez społeczeństwo obywatelskie. Władze muszą zrozumieć, że ich działalność jest monitorowana i że powinny one przestrzegać ograniczeń przewidzianych prawem. Dlatego z informacji zdobytych przez organizacje pozarządowe należy korzystać rozważnie i efektywnie.

Po zakończeniu dochodzenia mającego na celu ustalenie faktów organizacja musi sporządzić raport zawierający:

- opis stanu faktycznego;

- dane o przebiegu dochodzenia (co sprawdzano, z kim przeprowadzono wywiad itd.);

- stanowisko i zalecenie organizacji.

4.2.4. Informowanie władz

Następną czynnością jest powiadomienie o ustalenie władz śledczych właściwych w sprawach o nadużycia w pracy policji (w jednych państwach - prokuratorzy wojskowi,

w innych - prokuratorzy cywilni bądź sędziowie śledczy), z prośbą o wszczęcie sprawy karnej i ściganie wykrytych sprawców. Jeśli dochodzenie oficjalne zostało wszczęte, należy dane zebrane w trakcie ustalania faktów przesłać wspomnianym władzom do rozpatrzenia w celu uzupełnienia lub wznowienia postępowania. W tym ostatnim przypadku ważne jest kontynuowanie przez organizację własnych działań, pozostając w kontakcie z władzami.

Innym ważnym krokiem prowadzącym do wszczęcia dochodzenia lub spowodowania wznowienia postępowania jest zwrócenie się o pomoc do innej organizacji pozarządowej istniejącej w państwie, do międzynarodowych organizacji praw człowieka (np. International Helsinki Federation for Human Rights, Amnesty International, Human Rights Watch/Helsinki, Fédération Internationale de Droits de L`Homme) lub do ciał międzyrządowych zajmujących się ochroną praw człowieka.

Organizacja prawoczłowiecza prowadząca monitoring powinna być w stanie udzielić pomocy ofiarom nadużyć policyjnych podczas postępowania wszczętego przeciwko domniemanemu sprawcy (sprawcom). Może chodzić tu także o wsparcie materialne, a więc o zapewnienie ofierze pomocy adwokata w sądzie. O ile w początkowych stadiach monitoringu zaleca się ostrożność w nadawaniu sprawie rozgłosu (z zasady nie lubianego przez władze, a przecież w interesie organizacji pozarządowych leży nawiązanie z władzami dialogu opartego na zaufaniu), o tyle opublikowanie prawomocnego orzeczenia w sprawie jest konieczne. Jeśli nie zapadło postanowienie o ściganiu podejrzanych policjantów, obowiązkiem organizacji jest wystąpienie przeciwko takiej decyzji i dążenie do zmiany wyniku sprawy. Jeśli uwikłani w sprawę policjanci zostali uznani za winnych i skazani, wyrokowi należy nadać możliwie największy rozgłos; pomoże to sądownictwu i praworządności w zdobywaniu zaufania społeczeństwa.

4.3. Organizowanie dyskusji "okrągłego stołu" z udziałem funkcjonariuszy porządku prawnego

Jest sprawą zasadniczą, aby działania związane z monitoringiem nadużyć popełnianych przez policję nie mały na celu wyłącznie krytyki systemu policyjnego i jego funkcjonariuszy. Celem dodatkowym powinna być zmiana mentalności policji. Aby to osiągnąć, należy organizować spotkania, dyskusje "okrągłego stołu" oraz rozmowy z funkcjonariuszami porządku prawnego i to nie tylko z najwyższych stanowisk, lecz także z policjantami z terenu. Podczas tych spotkań należy omawiać prócz kwestii teoretycznych, konkretne sprawy znane z działalności organizacji prawoczłowieczych. Wskazany jest udział policjantów z państw starej demokracji, mogących się podzielić własnym doświadczeniem, scharakteryzować postępowanie policji w ich państwach, a także przedstawić sposoby kontrolowania jej działalności. W ten sposób organizacje pozarządowe i ich działalność mają większe szanse, że będą traktowane jako konieczny element systemu demokratycznego, a nie - jak to często się zdarza - jako organizacje antyrządowe.

Komentarze (0)